Cảnh quan những ngôi làng xứ Quảng góp phần làm nên bản sắc của làng . Ảnh: L.T.K

Không chỉ bảo tồn cảnh quan hay xây dựng sản phẩm du lịch, với các làng quê của thành phố Đà Nẵng hiện nay, làm thế nào để giữ được cốt cách con người bản địa, gìn giữ thiên nhiên và những giá trị văn hóa đã được chắt lọc qua bao thế hệ là điều đặt ra.

Những vùng đất đặc sắc

Vừa là không gian cư trú, các làng quê nước Việt đồng thời là nơi lưu giữ ký ức, phong tục, tiếng nói, nếp ăn ở, đạo lý và cách ứng xử của con người với thiên nhiên, cộng đồng.

Mỗi vùng đất đều có một linh hồn riêng được tạo nên từ lịch sử, tập quán và lối sống của cư dân bản địa. Khi đánh mất những điều ấy, làng quê dù có khang trang đến đâu cũng chỉ còn là một phiên bản bê tông hóa thiếu sức sống.

Đó có thể là rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh, cùng cảnh sắc sông nước đặc trưng còn có những câu chuyện về đời sống cư dân miền sông nước xứ Quảng. Những chiếc thúng chai, tiếng hò kéo lưới, cách người dân gắn bó với dòng sông và rặng dừa tạo nên một không gian văn hóa rất riêng.

Ở vùng trung du Tiên Phước, là những con đường đá rêu phong, vườn cây trái xanh mướt, những ngôi nhà cổ nép mình dưới hàng cau và nếp sống hiền hòa của cư dân xứ Tiên. Đó là kiểu làng quê con người sống hài hòa cùng thiên nhiên, biết quý trọng từng dòng suối, từng hàng cây cổ thụ.

Tương tự, Đông Giang với Cổng trời hùng vĩ cùng cảnh núi rừng hoang sơ và bản sắc văn hóa của đồng bào miền núi. Tiếng cồng chiêng, điệu múa truyền thống, nếp nhà sàn, cách ứng xử chân chất của người dân chính là tài sản vô giá.

Nếu phát triển du lịch mà làm mất đi sự nguyên sơ ấy, biến văn hóa thành thứ trình diễn gượng ép, thì vẻ đẹp của Đông Giang cũng sẽ không còn trọn vẹn.

Ở Trà My, làng quế và vùng sâm Ngọc Linh từ lâu đã gắn với sinh kế và niềm tự hào của người dân miền núi. Cây quế, cây sâm không chỉ là sản vật kinh tế mà còn là biểu tượng của tri thức bản địa, của kinh nghiệm canh tác được truyền từ đời này sang đời khác. Điều đáng quý là người dân nơi đây vẫn giữ được sự gắn bó với rừng, xem rừng như nguồn sống và là phần máu thịt của mình.

Hay làng biển Tam Thanh cũng là một ví dụ đáng suy ngẫm. Những bức tranh bích họa từng giúp ngôi làng nhỏ trở nên nổi tiếng, nhưng điều khiến du khách nhớ nhất vẫn là cuộc sống bình dị của người dân miền biển.

Gìn giữ và phát huy bản sắc

Thực tế, hiện nhiều địa phương đang đứng trước nguy cơ thương mại hóa quá mức. Không ít nơi chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, xây dựng ồ ạt, phá vỡ cảnh quan tự nhiên, biến làng quê thành những khu du lịch na ná nhau.

Điều nguy hiểm nhất là khi người dân địa phương dần đánh mất bản sắc của chính mình, thay đổi lối sống, cách ứng xử để chiều theo thị hiếu nhất thời. Một khi cốt cách con người bản địa bị mai một, thì dù cảnh vật có được phục dựng cũng khó giữ được linh hồn văn hóa.

Bởi vậy, giữ gìn và phát huy giá trị làng quê hôm nay cần tư duy phát triển tỉnh táo và lâu dài. Trước hết phải đặt con người bản địa vào vị trí trung tâm.

Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải là chủ thể của quá trình bảo tồn và phát triển. Chính họ là người hiểu rõ nhất giá trị quê hương mình. Khi người dân còn tự hào về tiếng nói, phong tục, nghề truyền thống và lối sống của quê hương, thì bản sắc văn hóa mới có sức sống bền vững.

Cùng với đó là việc bảo vệ cảnh quan thiên nhiên như một phần không thể tách rời của văn hóa làng quê. Núi rừng Đông Giang, những vườn cây ở Tiên Phước, rừng dừa Bảy Mẫu hay biển Tam Thanh vừa là tài nguyên du lịch vừa là môi trường sống của cộng đồng cư dân. Phát triển kinh tế phải đi cùng bảo vệ hệ sinh thái, giữ sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Ngoài ra, cần biết chọn lọc những giá trị mới để nâng cao đời sống mà không đánh mất gốc rễ truyền thống. Làng quê không thể mãi giữ “nguyên trạng”, nhưng hiện đại hóa không đồng nghĩa với xóa bỏ tất cả cái cũ.

Điều cần thiết là chắt lọc tinh hoa truyền thống để thích nghi cùng thời đại mới. Một ngôi nhà có thể tiện nghi hơn nhưng vẫn giữ kiến trúc đặc trưng; một lễ hội có thể tổ chức quy củ hơn nhưng vẫn giữ tinh thần nguyên bản; du lịch có thể phát triển mạnh nhưng phải dựa trên nền tảng văn hóa thật.

Giữ gìn giá trị làng quê hôm nay cũng chính là giữ căn cước văn hóa dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa. Khi nhiều nơi trên thế giới đang trở nên giống nhau bởi nhịp sống công nghiệp và thương mại, những vùng quê còn giữ được bản sắc riêng sẽ càng trở nên quý giá. Đó không chỉ là tài sản của địa phương mà còn là nguồn lực văn hóa, tinh thần cho cả đất nước.

Mỗi làng quê đều có một linh hồn được tạo nên qua hàng trăm năm lịch sử. Những giá trị ấy không tự nhiên mà có, cũng không thể phục dựng dễ dàng nếu đã mất đi. Giữ cho được cốt cách con người bản địa, giữ cảnh vật thiên nhiên và những đặc trưng vốn có từ bao đời nay chính là cách để các vùng quê phát triển bền vững.

LÊ MINH HÙNG